پیرامون نظریه بازی ها ( GAME THEORY )

نام يك بازي جذاب كه تقريبا 5 شب در هفته از شبكه Show TV تركيه پخش مي شود. در اين بازي 2۴ نفر از استانهاي مختلف تركيه حضور دارند و هريك مي توانند يك جعبه شماره گذاري شده از 1 تا 2۴ را انتخاب نمايند  و در يكي از 2۴ جايگاهي كه در نظر گرفته شده قرار گيرند. در اين جعبه ها ارقام جدول زير كه نشان دهنده مبالغ خاصي است، به صورت تصادفي توزيع شده است و درب جعبه ها لاك و مهر شده و هيچ يك از شركت كنندگان از محتواي آن خبر ندارند.  

يك نفر به قيد قرعه از اين 24 نفر انتخاب مي شود كه با جعبه اش در كنار مجري در مركز نيم دايره قرارگيرد و بازي را شروع كند.

شكل بازي :‌

در اين بازي محتواي عددي يكي از جعبه ها (‌مطابق جدول فوق به عنوان جايزه به فرد انتخاب شده بر اساس مراحل زير تعلق خواهد گرفت.

1-     فرد انتخاب شده در هر مرحله يك نفر را انتخاب و جعبه اش را پوچ مي كند. پس از پوچ نمودن، فرد انتخاب شده مجاز است درب جعبه اش را باز كرده و مبلغ جعبه اش را نشان بدهد. اين عمليات پوچ نمودن تا آخرين فرد از 23 نفر مي تواند ادامه پيدا كند.

2-     بعد از پوچ شدن 22 نفر از 23 نفر نهايتا انتخاب آخر بين جعبه خودش و جعبه باقي مانده خواهد بود. اما در آخر جعبه خودش فقط به خودش تعلق خواهد گرفت.

3-     بازيكن مجاز است فقط يكبار جعبه اش را با يكي از جعبه هاي حاضرين (‌23 نفر)‌تعويض نمايد.

4-     پس از هر 4 بار پوچ نمودن ( در مراحل آخر هر دو بار ) از سوي بانك بازي ،‌يك مبلغي پيشنهاد مي شود كه بازيكن مجاز است آن مبلغ را پذيرفته و از بازي كناره گيري نمايد (VARIM  )  يا از مبلغ فوق صرف نظرنموده و بازي را ادامه دهد (‌YUkUM). البته در صورت پذيرفتن پيشنهاد، بازي به صورت صوري ادامه مي يابد . انتخابهاي محتمل نمايش داده مي شود. حتي پيشنهادها اعلام مي گردد اما بازيكن، ديگر مجاز به بازگشت به بازي نخواهد بود. 

تحليل :

در اين بازي فقط يك نفر درگير بازي است و هيچگونه ظاهر رقابتي در بازي وجود ندارد با اينكه بازيكن هم مي تواند برنده باشد و هم بازنده . ساير 23 نفر در شبهاي بعد به اميد انتخاب و حضور در بازي مي مانند و هر شب يك نفر جايگزين فرد قبلي مي شود. تحليل اين بازي به عنوان يك بازي رقابتي كمي دشوار است اما پس از دقت بسيار مي توان بانك بازي را به عنوان رقيب در نظر گرفت كه با ارائه پيشنهاد سعي در تغيير مسير بازي و برد و باخت بازيكن دارد. سيستم پيشنهاد دهي بانك كاملا مشخص است و مبلغ پيشنهاد شده معادل اميد رياضي بازيكن از مبالغ باقيمانده در بازي است و اين اميد رياضي صرفا تابع ارزش بازي و احتمال انتخاب جعبه ها است . بانك به دليل آگاهي از محتوي جعبه ها با ارائه پيشنهاد و اغواي بازيكن سعي در تغيير مسير بازي داشته و ادامه يا عدم ادامه بازي در دست وي است. بانك مي داند اميد رياضي واقعي بازيكن براي ادامه بازي چقدر است و با ارئه مبالغي بيشتر يا كمتر مي تواند بر ادامه يا عدم ادامه بازي موثر باشد.

مواردي در اين شبها مشاهده شد كه يك بررسي پژوهشي اقتصادي براي اقتصاد دانان تجربي مي تواند به شمار آيد.

1-     اميد رياضي واقعي افراد براي شركت در اين بازي كه اصلا مبهم نيست فقط به عناصر فيزيكي و احتمالات موجود بستگي ندارد.با توجه به اينكه ارزش ابزي مشخص است قاعدتا اين فاكتور احتمال است كه با تغيير عوامل مختلف تغيير مي كند.

2-      عوامل رواني (‌هيجانها و استرس ها ) بر انتخاب پيشنهاد يا ادامه بازي موثرند به ويژه اينكه از بستگان نزديك بازيكن در بين تماشاگران حضور داشته و از ايشان در مراحلي از بازي نظر سنجي مي شود. حتي بازيكنان به نظريات حاضران قديمي نيز ارزش قائلندو با ايشان مشورت مي كنند و تصميم خود را بر اساس مجموع آرا شكل مي دهند. در لحظات بحراني انتخاب كه مجري برنامه راي گيري به عمل مي آورد ، تصميم نهايي بازيكن تاثير بسياري از اكثريت آرا مي گيرد.

3-     سيستم پيشنهاد بانك هميشه به يك شكل است و مكانيزم ثابتي دارد ، ليكن اين بازيكن است كه با انتخابهاي بيشتر هم ارزش پيشنهاد را افزايش داده و هم اميد رياضي وي واقع تر شده و به پيشنهاد بانك نزديك تر مي شود. در اين شرايط تصميم در مورد ادامه بازي يا پذيرفتن پيشنهاد بانك بسيار مشكل است. تنها معدودي از بازيكنان كه هدف كاملا مشخصي براي برد داشتند تا آخرين مرحله پيشنهادهاي خوب بانك را رد كردند و در برد بازي ركورد دار شدند.

4-     احساسي شدن بازيكنان در تصميم هاي نهايي نشان از مرحله گذر دارد. گذر از احساس و آرزو براي تحقق امري محتمل و رسيدن به واقعيتي با بار احتمالي و قطعيت بيشتر. اين نشان مي دهد كه افراد تمايل بسياري به بازي با گزينه هاي بيشتر دارند تا اينكه با گزينه هاي كمتر بخواهند به نتيجه برسند. حتي اگر اميد رياضي دو تركيب يكسان باشد. همدلی سایر حضار نیز نشان می دهد در شرایط غیر رقابتی هیچکس خواهان باخت دیگران نیست و در بازی مجموع غیر صفر هم می توان رقابتهای همدلانه ای ایجاد نمود.

5-     بازي براي بردن تا يك مبلغ خاص. بعضي از بازيكنان تمايل داشتند تا مرحله اي پيش بروند كه پيشنهاد بانك معادل تا بيشتر از توقع آنها باشد.اين مقدار تقريبا ثابت كه بازيكن توقع برد آن را داشت اكثرا قرار بود صرف بدهي هاي معوقه ايشان شود. كاملا مشهود بود كه بازيكنان در مورد بدهي هاي خود حساس تر از آرزو هاي خود هستند. اين نشان مي دهد اكثر افراد پتانسيل بالايي براي آرزو هاي خود نداشته و حتي زمانيكه امكان تحقق آنها حتي به صورت محتمل وجود دارد زياد ريسك نمي كنند. اين نشان ميدهد كه انگيزه هاي  اضطرار يك بدهي از آرزوي كسب يك سرمايه باد آورده بيشتر است. حتي اگر بدانيم امكان تحقق اين آرزو با كمي ريسك وجود دارد.

6-     تاثير حوادث و پيشامدهاي قبلي . تشويق و ترغيب سايرين ، پوچ نمودن پي در پي ارقام بالا يا ارقام پايين ، برد و باختهاي بازيكنان قبلي همه و همه در اميد رياضي بازيكنان براي ادامه يا انصراف از بازي موثر هستند در حاليكه غير از آنچه در جدول وجود دارد هيچ كدام از آنها واقعا بر نتيجه بازي موثر نيستند. پس بيش از آنكه واقعيتها در ريسك پذيري بازيكنان موثر باشد ظواهر غير واقعي بازي تاثير بيشتري دارد. اين به معناي يك تصميم گيري هوشمندانه نيست. زيرا آنچه هوشمندانه است توسط رياضي قابل محاسبه يا توسط منطق قابل آناليز مي باشد.

تا كنون كمتر كسي تا اخرين مرحله پيش رفته است و اكثر بازيكنان در آخرين مرحله پيشنهاد بانك را پذيرفته اند. اين نشان مي دهد كه مكانيزم پيشنهاد بانك در اين بخش به ضرر بانك عمل مي كند به شكلي كه بسياري از بازيكنان فقط براي افزايش رقم پيشنهادي بازي را دنبال مي كنند. اين نشان مي دهد كه سيستم بانك در بازي مناسب عمل نكرده و خود به عنوان يك سيبل ثابت ،ساير اهداف بازي را تحت الشعاع خود قرار داده است .

مشابه اين نظام را در بانكهاي ايران جهت اعطاي تسهيلات بانكي به طرحهاي تجاري (‌صنعتي )‌مي توان مشاهده نمود. در حاليكه سياست بانك توسعه بخش خصوصي و كمك به ايجاد واحد هاي صنعتي است اما عملا به وسيله اي براي دريافت تسهيلات ارزان قيمت تبديل شده است و صاحبان طرحها فقط تمايل دارد تا مرحله اي پيگير جدي طرحهاي صنعتي خود باشند كه ارزش تسهيلات را بالا تر برده و بهره آن را بيشتر كاهش بدهند. آمارها نشان مي دهد كه چه طرحهايي با وجود حمايت منابع مالي به صورت تسهيلات هنوز به بهره برداري نرسيده اند.

مورد دوم در رابطه با اين بازي، فرهنگ تقسيم سود به نسبتهاي نا برابر است. تصور كنيد كه ما منابع غير نقدي را درگير بازي كرده باشيم و ارزش قطعي آن را ندانيم . قطعا اگر وارد بازي تجارت اين منبع غير نقدي شويم فقط براي هدف مورد انتظارمان بازي مي كنيم. مثل بازيكني كه خود را مشروط به برد مبلغ خاصي نموده باشد و عملا درگير پيچيدگيهاي بازي براي كسب ارزش واقعي خدمات يا كالاي خود نگردد. اين به معناي باخت پنهان در بازي است.

بهر حال با هر بازي چيزهاي جالبي مي توان دريافت كه بستر تجربه و انتظارات ما را از بازيهاي اقتصادي دستخوش دگرگوني مي نمايد. يك نگاهي به بازي و يك نگاهي به خودمان كه مي اندازيم مي بينيم كه هنوز از درك آگاهانه پيچيدگيهايي بازيي كه خود درگير آن هستيم  ناتوانیم.